گونه شناسی و تحلیل نقش بنیاد چهره های زاهد، شیخ و محتسب در غزل های حافظ

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 14

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی پژوهش برتر - سال دوم شماره اول - بهار 1405

نویسندگان :
سیده زینب حسینی دانشجوی رشته آموزش زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان فارس ، دانشکده شهید باهنر شیراز

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/3049

چکیده فارسی :

دیوان حافظ سرشار از نمادها و تصویرهایی است که رویکرد انتقادی شاعر را به ساختارهای اجتماعی و مذهبی روزگار خویش بازتاب می‌دهند. در این میان، سه شخصیت «زاهد»، «شیخ» و «محتسب» از جایگاهی محوری برخوردارند؛ به گونه‌ای که حافظ در غزل‌های خود با بهره‌گیری از ابزارهای بیانی همچون کنایه، طنز و ایهام به نقد کنش‌ها و باورهای این گروه‌ها می‌پردازد. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و بر اساس شواهد متنی دیوان حافظ، به گونه‌شناسی این سه چهره و واکاوی کارکرد معنایی آن‌ها در جهان‌بینی شاعر اهتمام ورزیده است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که «زاهد» در شعر حافظ، نماد دینداریِ قشری، خودبین و تظاهرگراست؛ «شیخ» نمایندۀ اقتدار مذهبی-تعلیمی است که رفتارش با تناقض آشکار میان نظر و عمل (دوگانگیِ جلوه و خلوت) همراه است؛ و «محتسب» مظهر بازوی اجرایی قدرت مذهبی-سیاسی و اعمال تضییق‌های اجتماعی به شمار می‌رود. حافظ از طریق ترسیم این مثلث نمادین، در حقیقت به نقد غلبۀ پوستۀ دین بر هستۀ معنویت و تقلیل دینداری به مناسک صوری می‌پردازد. در نقطۀ مقابل، شاعر با طرح مفهوم «رندی»، الگو و شیوه‌ای از زیست باطنی را پیشنهاد می‌کند که بر پایۀ صدق درونی، ملامت‌گری و رهایی از بند تزویر استوار است. در نهایت، نقد حافظ نه نفی اساسِ دین‌ورزی، بلکه بازخوانی و احیای معنویتی اصیل در برابر ریاکاری مذهبی است.

کلمات کلیدی فارسی :
حافظ- دیوان حافظ- زاهد- شیخ- محتسب- رندی- نقد ریاکاری دینی