مبانی فقهی ومعرفتی در پیوند میان حقوق فردی و وظایف اجتماعی در نظام اسلامی

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 17

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی مطالعات علوم جامعه شناختی فرهنگی اجتماعی - سال دوم شماره اول - بهار 1405

نویسندگان :
محسن علیزاده سطح۴حوزه علمیه

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/2994

چکیده فارسی :

در نظام فکری اسلام، انسان موجودی صرفاً فردی نیست بلکه هم‌زمان دارای هویت فردی و مسئولیت اجتماعی است. مبانی فقهی اسلام بر این اصل استوار است که حقوق فردی در چارچوب مصالح عمومی معنا پیدا می‌کند. در عین حال، جامعه نیز بدون رعایت حقوق افراد نمی‌تواند به عدالت واقعی برسد. معرفت دینی، انسان را موجودی مکلف معرفی می‌کند که در برابر خداوند و جامعه مسئول است. فقه اسلامی میان حق و تکلیف توازن برقرار می‌سازد. حق فردی در اسلام مطلق و بی‌قید نیست بلکه با حدود شرعی و اخلاقی تنظیم می‌شود. از سوی دیگر، وظایف اجتماعی نیز بر پایه کرامت انسانی شکل می‌گیرد. اصل عدالت یکی از بنیادی‌ترین مبانی این پیوند است. عدالت اقتضا می‌کند که نه حق فردی قربانی جامعه شود و نه جامعه فدای فرد گردد. اصل توحید در اندیشه اسلامی، وحدت هدف در زندگی فرد و اجتماع را تضمین می‌کند. انسان در این نگاه، امانت‌دار الهی در زمین است. امانت‌داری مستلزم رعایت حقوق دیگران است. فقه اسلامی با تکیه بر قاعده لاضرر، هرگونه رفتار زیان‌بار به دیگران را محدود می‌کند. همچنین قاعده اهم و مهم در تنظیم تزاحم حقوق فرد و جامعه نقش دارد. مصالح عمومی در فقه از جایگاه معتبر برخوردار است. در عین حال، هیچ مصلحتی نمی‌تواند اصل کرامت انسان را نقض کند. معرفت دینی، انسان را به مسئولیت‌پذیری اجتماعی سوق می‌دهد. عبادات نیز در اسلام کارکرد اجتماعی دارند و صرفاً فردی نیستند. زکات و خمس نمونه‌ای از پیوند حق فردی و وظیفه اجتماعی هستند. امر به معروف و نهی از منکر سازوکار نظارت اجتماعی را تقویت می‌کند. در این نظام، آزادی فردی در چارچوب ارزش‌های الهی تعریف می‌شود. آزادی بدون مسئولیت در منطق فقهی پذیرفته نیست. حقوق فردی همچون مالکیت، امنیت و کرامت محترم شمرده می‌شوند. اما این حقوق در تعارض با حقوق عمومی محدود می‌گردند. اصل عدالت اجتماعی هدف نهایی شریعت است. فقه اسلامی به دنبال ایجاد تعادل میان منافع فرد و جامعه است. قاعده عدالت توزیعی در این میان نقش مهمی دارد. مسئولیت اجتماعی از ایمان دینی جدایی‌ناپذیر است. هر فرد در برابر رفتار خود نسبت به دیگران پاسخگو است. نظام حقوقی اسلام بر پایه تقوا و اخلاق شکل گرفته است.

کلمات کلیدی فارسی :
وظایف ، تقوا ، اخلاق ، جامعه ، چارچوب ، نظام ، دینی ، پاسخگو، ارزش الهی.