سیر تحوّل طنز و هجو از قرن ششم تا هشتم هجری در آثار شاعران سنایی مختاری، سوزنی سمرقندی و انوری

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 21

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی مطالعات علوم جامعه شناختی فرهنگی اجتماعی - سال دوم شماره اول - بهار 1405

نویسندگان :
شریفه خلیلی عباس آبادی کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی - دانشگاه پیام نور

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/2814

چکیده فارسی :

طنز و هجو از مهم‌ترین ابزارهای بیان انتقادی در ادبیات فارسی به‌شمار می‌آیند که در سده‌های ششم تا هشتم هجری دچار تحوّلات چشمگیری شده‌اند. در ادب فارسی نیز از سده‌های ششم تا هشتم که مقارن با آشفتگی‌های داخلی حکومت‌های ایرانی است، شاعران و نویسندگان، مضامین انتقادی سیاسی اجتماعی را در قالب طنز با استفاده از شگردهایی نظیر: دشنام و نفرین، تحقیر و کوچک کردن، اغراق، نقیضه‌گویی، تشبیه به حیوانات، شهرآشوب، کاریکاتور و... در آثارشان استفاده نموده اند. این مقاله با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی به بررسی سیر تحول طنز و هجو در آثار چهار شاعر برجسته این دوره، یعنی سنایی، مختاری، سوزنی سمرقندی و انوری می‌پردازد. روش گردآوری اطّلاعات به شیوه توصیفی – تحلیلی و به صورت کتابخانه‌ای می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که طنز در آثار سنایی غالباً ماهیتی اخلاقی، تعلیمی و اصلاح‌گرانه دارد و در خدمت نقد انحرافات فردی و اجتماعی با زبانی غیرمستقیم و حکیمانه قرار می‌گیرد. در مقابل، مختاری و به‌ویژه سوزنی سمرقندی، طنز و هجو را به شکلی صریح‌تر، گزنده‌تر و گاه شخصی‌تر به کار می‌گیرند که بازتاب‌دهنده فضای اجتماعی، رقابت‌های ادبی و مناسبات قدرت در عصر آنان است. انوری نیز با تکیه بر توان بالای زبانی و هنری، طنز و هجو را به سطحی پیچیده‌تر می‌رساند و از آن برای بیان نارضایتی‌های اجتماعی، سیاسی و فردی بهره می‌برد. تحلیل تطبیقی آثار این شاعران نشان می‌دهد که طنز از قالبی اخلاقی و اندرزگونه در قرن ششم، به ابزاری تندتر و انتقادی‌تر در قرون بعدی تبدیل می‌شود و کارکرد آن از اصلاح فردی به نقد ساختارهای اجتماعی و فرهنگی گسترش می‌یابد. این تحول بیانگر پویایی ادبیات فارسی و نقش طنز و هجو در بازتاب تحولات فکری و اجتماعی دوره مورد مطالعه است.

کلمات کلیدی فارسی :
طنز، هجو، شگردهای طنز و هجو، قرن ششم، قرن هفتم، قرن هشتم.