سوگیری الگوریتمی در سامانه‌های هوش مصنوعیِ قضایی و پیامدهای آن بر اصل برابری اشخاص در برابر قانون

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 23

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی پژوهش برتر - سال اول شماره سوم - پاییز 1404

نویسندگان :
ساسان نویدپور 1- کارشناسی ارشد مهندسی مدیریت اجرایی، گروه مدیریت، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
شهرام نویدپور 2- کارشناسی رشته حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه پیام نور، واحد بیله سوار، اردبیل، ایران.

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/2797

چکیده فارسی :

گسترش روزافزون هوش مصنوعی در نظام‌های قضایی، اگرچه نویدبخش ارتقای کارایی و سرعت در دادرسی است، اما چالش‌های بنیادینی را در حوزه حقوق شهروندی و «اصل برابری در برابر قانون» پدید آورده است. هدف پژوهش حاضر، تحلیل حقوقی نسبت میان «سوگیری الگوریتمی» در سامانه‌های تصمیم‌یار قضایی و اصل برابری اشخاص در فرایند دادرسی است. پرسش اصلی این است که به‌کارگیری این فناوری چگونه می‌تواند به بازتولید تبعیض‌های ساختاری و نقض دادرسی عادلانه منجر شود و چه سازوکارهای حقوقی برای مهار این مخاطرات قابل تصور است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، نشان می‌دهد که سوگیری الگوریتمی نه صرفاً یک خطای فنی، بلکه پدیده‌ای چندلایه است که ریشه در داده‌های آموزشیِ حاوی تبعیض تاریخی، طراحی مدل‌های غیرشفاف و فقدان چارچوب‌های تنظیمی متناسب دارد. نتایج تحقیق حاکی از آن است که اتکای مکانیکی به سامانه‌های «جعبه سیاه»، با تضعیف شفافیت، توضیح‌پذیری و استقلال قاضی، حق دفاع و برابری سلاح‌ها را در دادرسی به مخاطره می‌اندازد. در نهایت، با تأکید بر ضرورت گذار از نگاه صرفاً تکنولوژیک به رویکرد «تنظیم‌گری انسان‌محور»، راهکارهایی نظیر ارزیابی اثرات پیشینی، تضمین حق توضیح‌پذیری، الزام به ممیزی مستقل و حفظ نظارت انسانی معنادار پیشنهاد شده است. یافته‌ها مؤید آن است که موفقیت هوش مصنوعی در عدالت قضایی، تنها در صورتی تضمین می‌شود که این فناوری درون یک معماری تنظیمیِ شفاف مستقر گردد که برابری ماهوی و عدالت رویه‌ای را در عصر دیجیتال صیانت کند.

کلمات کلیدی فارسی :
هوش مصنوعی قضایی، سوگیری الگوریتمی، اصل برابری، دادرسی عادلانه، شفافیت الگوریتمی، تنظیم‌گری هوشمند.