ارزیابی مبانی فقهی مسئولیت مدنی در برابر خسارات معنوی

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 21

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی پژوهش برتر - سال اول شماره چهارم - زمستان 1404

نویسندگان :
کلثوم طهماسبی کهیانی لیسانس الهیات معارف اسلامی

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/2401

چکیده فارسی :

مسئولیت مدنی در نظام حقوقی ایران، به عنوان ابزار اصلی جبران خسارت و برقراری تعادل مجدد میان زیان‌دیده و واردکننده زیان، بر مبانی فقه امامیه استوار است. بخش مهمی از این مسئولیت، جبران «خسارات معنوی» است؛ خساراتی که متوجه حیثیت، آبرو، احساسات، عواطف، آزادی‌های معنوی و شخصیت انسان می‌شود و لزوماً نمود مالی و مادی مستقیم ندارند. با وجود پذیرش نسبی این نوع خسارت در حقوق موضوعه، تبیین مبانی فقهی آن همچنان محل بحث و اختلاف است و از حیث نظری و کاربردی، نیازمند واکاوی دقیق‌تری می‌باشد.
در فقه کلاسیک، محور اصلی بحث‌های ضمان، جبران خسارات مادی و عینی بوده است و فقیهان بیشتر بر تلف اعیان، منافع و اعمال فردی تمرکز داشته‌اند. با این حال، با توسعه مناسبات اجتماعی و پیچیده‌تر شدن روابط انسانی، پرسش از امکان و حدود جبران خسارات معنوی، به‌ویژه در قالب مسئولیت مدنی، اهمیتی مضاعف یافته است. پرسش اصلی این تحقیق آن است که: «مبانی فقهی مسئولیت مدنی در قبال خسارات معنوی کدام است و تا چه اندازه می‌توان بر اساس این مبانی، ضمان و لزوم جبران چنین خساراتی را استنباط نمود؟» در همین راستا، مسئله فرعی دیگری نیز مطرح می‌شود؛ این‌که آیا قواعد شناخته‌شده فقهی مانند اتلاف، تسبیب، لاضرر، حرمت ایذاء مؤمن، حرمت اهانت، و مصونیت حیثیت و آبروی افراد، ظرفیت کافی برای پذیرش و توسعه مسئولیت مدنی نسبت به خسارات معنوی را دارند یا نیازمند نظریه‌پردازی جدید در چارچوب فقه نظام‌مند هستند؟
این پژوهش با رویکردی توصیفی–تحلیلی و با استفاده از روش اجتهاد متعارف در فقه امامیه، ابتدا مفهوم «خسارت معنوی» را از منظر فقهی و حقوقی تبیین می‌کند و تفاوت آن را با خسارت مادی، منفعت از دست‌رفته و ضرر بدنی روشن می‌سازد. سپس، با استقراء در منابع اصلی فقه امامیه، شامل قرآن کریم، روایات معتبر، اجماع و عقل، و نیز تتبع در آرای فقهای متقدم و متأخر، تلاش می‌کند ریشه‌ها و مستندات پذیرش یا عدم پذیرش خسارات معنوی را به‌طور منظم استخراج نماید. در این مسیر، جایگاه کرامت انسانی، حرمت مؤمن، قاعده احترام مال و نفس و عرض، و نیز مفهوم «حق‌الناس» در جرایم و تظلمات مرتبط با حیثیت و آبرو، مورد مداقه قرار می‌گیرد.
بررسی نصوص و فتاوا نشان می‌دهد که هرچند در متون فقهی، تعبیر مستقلی تحت عنوان «خسارت معنوی» به‌ندرت به چشم می‌خورد، اما ساختار کلی فقه، بر محور پاسداشت کرامت انسان و منع هرگونه اذیت و تحقیر و اهانت استوار است. آیاتی همچون ﴿وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ﴾ و روایاتی مانند «حرمة المؤمن أعظم من حرمة الکعبة» مبنای نظری محکمی برای لزوم احترام به شخصیت معنوی انسان فراهم می‌آورد. افزون بر این، قواعدی مثل «حرمه ایذاء مؤمن» و «حرمه سبّ و شتم» و «حرمه غیبت و بهتان» دلالت روشنی بر حرمت تعرض به حیثیت و آبروی اشخاص دارند. بحث اصلی در این‌جاست که آیا این حرمت‌ها، صرفاً ناظر به جنبه کیفری و تعزیری‌اند یا قابلیت توسعه به حوزه مسئولیت مدنی و الزام به جبران را نیز دارند.

کلمات کلیدی فارسی :
مسئولیت مدنی، خسارت معنوی، تظلمات ، تعرض ، حرمت ، روایات معتبر