بررسی و تحلیل سندی ـ محتوایی حدیث ولایت الهی با تأکید بر نقد نظریه‌های تغلب و سکولاریسم

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 18

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی پژوهش برتر - سال دوم شماره اول - بهار 1405

نویسندگان :
الهام میربهاءالدین کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث - دانشگاه سیستان و بلوچستان

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/4291

چکیده فارسی :

مسئله ولایت و منشأ مشروعیت قدرت سیاسی از مهم‌ترین مباحث اندیشه سیاسی اسلام است که در طول تاریخ، هم در حوزه کلام و فقه و هم در قلمرو فلسفه سیاسی و علوم اجتماعی مورد توجه قرار گرفته است. در میان منابع اسلامی، حدیث غدیر و به‌ویژه عبارت «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ» جایگاهی ویژه در تبیین مسئله ولایت دارد. این حدیث از یک سو در منابع متعدد حدیثی نقل شده و از سوی دیگر، درباره مفهوم «مولی»، حدود دلالت سیاسی آن و نسبت آن با مسئله رهبری جامعه اسلامی دیدگاه‌های گوناگونی شکل گرفته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی و تحلیل سندی ـ محتوایی حدیث ولایت الهی و نقد دو رویکرد مهم «نظریه تغلب» و «سکولاریسم» انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه اسنادی و تحلیل محتوای منابع حدیثی، تفسیری، کلامی، فقه سیاسی و آثار معاصر اندیشه سیاسی اسلام است.
یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تحلیل حدیث غدیر را نمی‌توان صرفاً به بررسی یک زنجیره سندی محدود کرد؛ بلکه باید مجموعه‌ای از قرائن تاریخی، متنی، درون‌متنی و برون‌متنی را نیز مورد توجه قرار داد. در سطح سندی، اصل حدیث «من كنت مولاه فعلي مولاه» در منابع حدیثی متعدد گزارش شده و تعدد طرق نقل آن اهمیت ویژه‌ای در ارزیابی تاریخی روایت دارد. در سطح محتوایی نیز پیوند میان جمله «ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم؟» و جمله «من كنت مولاه فعلي مولاه» در برخی طرق روایت، زمینه‌ای مهم برای فهم مفهوم ولایت ایجاد می‌کند. این قرینه نشان می‌دهد که مسئله صرفاً محبت شخصی یا رابطه عاطفی میان مسلمانان نیست، بلکه نوعی رابطه دارای بار هنجاری و اجتماعی نیز در متن روایت مطرح شده است.
بررسی نظریه تغلب نشان می‌دهد که تبدیل «قدرت موجود» به «حق سیاسی» بدون احراز مبنای مشروعیت، از نظر منطقی با مفهوم مشروعیت تفاوت دارد. در مقابل، نظریه ولایت در اندیشه اسلامی، قدرت سیاسی را تابع معیارهایی مانند عدالت، علم، شایستگی، رعایت موازین شرعی و مسئولیت در برابر جامعه می‌داند. از سوی دیگر، سکولاریسم در صورت تبدیل‌شدن به نظریه حذف کامل دین از عرصه عمومی، نمی‌تواند تنها الگوی ممکن برای تنظیم رابطه دین و سیاست تلقی شود؛ زیرا میان سکولاریسم سیاسی، سکولاریسم فلسفی، بی‌طرفی دولت و جدایی نهادی دین و حکومت تفاوت وجود دارد. بنابراین، نقد سکولاریسم باید دقیق، مفهومی و غیرتقلیل‌گرایانه باشد.
نتیجه کلی پژوهش آن است که حدیث ولایت، در صورت مطالعه مجموعه‌ای و نه گزینشی، ظرفیت مهمی برای تبیین رابطه میان ولایت، مسئولیت سیاسی، عدالت و مشروعیت دارد و می‌تواند مبنایی برای نقد نظریه‌هایی باشد که مشروعیت را صرفاً از غلبه سیاسی یا حذف ارزش‌های دینی از عرصه عمومی استنتاج می‌کنند.

کلمات کلیدی فارسی :
حدیث ولایت، حدیث غدیر، ولایت الهی، امامت، مشروعیت سیاسی، نظریه تغلب، سکولاریسم، فقه سیاسی، قدرت سیاسی، حکومت اسلامی.