الگوریتم‌های تطبیقی در سیستم‌های آموزش هوشمند: فرصت‌ها و چالش‌های اخلاقی

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 18

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی پژوهش برتر - سال دوم شماره اول - بهار 1405

نویسندگان :
افسانه سرگزی دکتری مدیریت آموزشی از دانشگاه فردوسی مشهد
مرضیه شهرکی کارشناسی جغرافیای دانشگاه ملی زابل
مطهره پودینه کارشناس علوم تربیتی و دانشجوی کارشناسی ارشد آموزش ابتدایی دانشگاه آزاد اسلامی واحد زاهدان
ساحل شاهبند نجف آبادی کارشناسی ارشد رشته الهیات، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/4290

چکیده فارسی :

تحولات شتابان فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی، نظام‌های آموزشی را با فرصت‌های جدیدی برای بازطراحی فرایند یاددهی ـ یادگیری مواجه ساخته است. یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این تحول، شکل‌گیری سیستم‌های آموزش هوشمند و استفاده از الگوریتم‌های تطبیقی برای شخصی‌سازی مسیر یادگیری است. الگوریتم‌های تطبیقی با تحلیل مستمر داده‌های مربوط به عملکرد، سرعت یادگیری، خطاها، علایق، تعاملات و الگوهای رفتاری یادگیرندگان می‌توانند محتوای آموزشی، سطح دشواری فعالیت‌ها، زمان‌بندی آموزش، نوع بازخورد و مسیر یادگیری را متناسب با ویژگی‌های هر دانش‌آموز تغییر دهند. در نتیجه، آموزش از الگوی یکسان و خطی فاصله گرفته و به سمت یادگیری پویا، شخصی‌سازی‌شده و داده‌محور حرکت می‌کند. با وجود این فرصت‌ها، استفاده از الگوریتم‌های تطبیقی با چالش‌های اخلاقی مهمی همراه است که توجه نکردن به آنها می‌تواند پیامدهای نامطلوبی برای عدالت آموزشی و حقوق یادگیرندگان داشته باشد.
هدف مقاله حاضر بررسی فرصت‌ها و چالش‌های اخلاقی الگوریتم‌های تطبیقی در سیستم‌های آموزش هوشمند است. پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و استفاده از مطالعات کتابخانه‌ای و مرور منابع علمی فارسی انجام شده است. یافته‌های تحلیلی نشان می‌دهد که مهم‌ترین فرصت‌های الگوریتم‌های تطبیقی شامل شخصی‌سازی آموزش، شناسایی سریع ضعف‌های یادگیری، ارائه بازخورد فوری، افزایش انگیزش، حمایت از یادگیری خودتنظیم، مدیریت بهتر زمان آموزشی، کمک به معلمان و ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری آموزشی است. از سوی دیگر، مهم‌ترین چالش‌های اخلاقی شامل جمع‌آوری گسترده داده‌های دانش‌آموزان، تهدید حریم خصوصی، سوگیری الگوریتمی، تبعیض آموزشی، نبود شفافیت در تصمیم‌های الگوریتمی، دشواری تعیین مسئولیت، وابستگی بیش از حد به فناوری، کاهش عاملیت یادگیرنده، تضعیف نقش حرفه‌ای معلم و تشدید شکاف دیجیتال است.
بررسی مطالعات داخلی نشان می‌دهد که در ایران نیز توجه به اخلاق هوش مصنوعی آموزشی در حال افزایش است. مطالعات جدید، حریم خصوصی و امنیت داده‌ها، سوگیری الگوریتمی، اصالت یادگیری، کاهش تفکر انتقادی و ضرورت نظارت انسانی را از مهم‌ترین نگرانی‌های استفاده از فناوری‌های هوشمند در آموزش معرفی کرده‌اند. همچنین «سند ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران» بر مؤلفه‌هایی همچون حریم خصوصی، انصاف، توضیح‌پذیری، شفافیت، عدم تبعیض، پاسخ‌گویی و مسئولیت‌پذیری تأکید دارد.
بر اساس تحلیل انجام‌شده، استفاده مطلوب از الگوریتم‌های تطبیقی مستلزم گذار از رویکرد «فناوری‌محور» به رویکرد «انسان‌محور و اخلاق‌مدار» است. الگوریتم نباید جایگزین قضاوت حرفه‌ای معلم شود، بلکه باید به‌عنوان ابزار پشتیبان تصمیم‌گیری مورد استفاده قرار گیرد. همچنین لازم است اصولی همچون حداقل‌گرایی داده، امنیت اطلاعات، توضیح‌پذیری الگوریتم، ارزیابی منظم سوگیری، مشارکت والدین و دانش‌آموزان، آموزش سواد هوش مصنوعی و ایجاد سازوکارهای نظارت انسانی در طراحی و اجرای سیستم‌های آموزش هوشمند مورد توجه قرار گیرد. نتیجه کلی پژوهش آن است که الگوریتم‌های تطبیقی زمانی می‌توانند به تحقق عدالت آموزشی و ارتقای کیفیت یادگیری کمک کنند که توسعه و استفاده از آنها هم‌زمان با الزامات اخلاقی، حقوقی، تربیتی و انسانی پیش برود.

کلمات کلیدی فارسی :
الگوریتم‌های تطبیقی، سیستم آموزش هوشمند، هوش مصنوعی آموزشی، یادگیری شخصی‌سازی‌شده، اخلاق فناوری، حریم خصوصی، سوگیری الگوریتمی، عدالت آموزشی، شفافیت الگوریتمی، نقش معلم.