واکاوی نقش «انگیزه» در مسئولیت کیفری در پرتو یافته‌های علوم اعصاب (نوروساینس): به سوی پارادایم حقوق جزای واقع‌گرا

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 43

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی دادگران کیفری - سال پنجم - شماره اول - بهار 1405

نویسندگان :
زهرا محمدزاده کارشناس حقوق و کارشناس ارشد حقوق جزا
میرمحمود سیدولیلو کارشناس ارشد روان شناسی بالینی ، دکتری تخصصی روان شناسی، استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز و پژوهشگر بینا رشته ای در پارادایم نوروساینس m.seyyedvalilou1@gmail.com

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/2866

چکیده فارسی :

بیان مسئله: مفهوم «انگیزه» یا «داعی» در حقوق کیفری سنتی، غالباً به عنوان یک امر ذهنی، انتزاعی و متمایز از «قصد مجرمانه» تلقی می‌شود که جز در موارد استثنایی، تأثیری در احراز مسئولیت کیفری ندارد. با این حال، پارادایم‌های نوین حقوقی با چالشی بنیادین روبرو هستند: اگر انگیزه، محصولِ فرآیندهای نوروبیولوژیکِ خارج از کنترلِ مطلقِ اراده باشد، آیا تکیه بر مدل‌های کلاسیکِ مسئولیت (دوقطبیِ عاقل/مجنون) عادلانه است؟ مسئله اصلی این پژوهش، واکاویِ بیولوژیِ انگیزه و تأثیر آن بر بازتعریفِ مفاهیمِ «اراده»، «قوه تمیز» و «مسئولیت نقصان‌یافته» در نظام حقوقی ایران و بین‌الملل است.
روش تحقیق: این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با استفاده از متدولوژی «میان‌رشته‌ای»، به تطبیقِ مبانی فقهی و حقوقیِ مسئولیت کیفری با یافته‌های تجربیِ علوم اعصابِ شناختی (نوروساینس) می‌پردازد. داده‌ها از طریق مطالعه کتابخانه‌ایِ منابع حقوقی، فقهی و تحلیلِ گزارش‌های تخصصی تصویربرداری مغزی (fMRI و PET) در پرونده‌های جنایی استخراج شده‌اند.
یافته‌های کلیدی:یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که بسیاری از انگیزه‌های مجرمانه، نه ناشی از «شرارتِ محض»، بلکه محصولِ ناهنجاری در کرتکسِ پیش‌پیشانی (PFC)، اختلال در عملکردِ آمیگدال و عدم تعادل در سیستم‌های دوپامینرژیک هستند که قدرتِ «مهارِ تکانه» را از فرد سلب می‌کنند. بر این اساس، مفاهیمی چون «جنون» در ماده ۱۴۹ قانون مجازات اسلامی، بیش از حد صلب و بیولوژیک‌ناپذیر تدوین شده‌اند. همچنین، این مطالعه ثابت کرد که «نوروفورنسیک» (نوروساینسِ قانونی) می‌تواند به عنوان یک اماره‌ی قضاییِ عینی، جایگزینِ حدسیات و شهودِ قضایی در کشفِ داعیِ واقعیِ متهم گردد.
نتیجه‌گیری و پیشنهادات:پژوهش به این نتیجه می‌رسد که نظام کیفری باید از «حقوق جزای انتزاعی» به سمت «حقوق جزای واقع‌گرا» حرکت کند. پیشنهاد می‌گردد قانون‌گذار با اصلاح مواد ۱۴۹ و ۱۸ قانون مجازات اسلامی، مفهوم «مسئولیت نقصان‌یافته» را بر مبنای پروفایلِ عصبی متهم به رسمیت شناسد. همچنین، الزامی شدن حضور متخصصان علوم اعصاب در کنار روان‌پزشکان قانونی در کمیسیون‌های پزشکی قانونی و استفاده از داده‌های بازپروریِ عصب‌شناختی در شخصی‌سازی مجازات‌ها، گامی حیاتی در جهت نیل به «عدالتِ ترمیمیِ علمی» و کاهش نرخ تکرار جرم خواهد بود.

کلمات کلیدی فارسی :
انگیزه، مسئولیت کیفری، علوم اعصاب (نوروساینس)، حقوق جزای واقع‌گرا، مسئولیت نقصان‌یافته، نوروفورنسیک.