تبیین کارکردهای تربیتی مفهوم تقوا در نظام اخلاقی اسلام

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 17

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی پژوهش برتر - سال دوم شماره اول - بهار 1405

نویسندگان :
پروین نوربخش چالشتری .
مجید فتح اللهی .

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/2134

چکیده فارسی :

تقوا به عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم اخلاقی در نظام ارزشی اسلام، نقش محوری در شکل‌دهی به منش و رفتار انسان دارد و در متون دینی به‌مثابه جوهره‌ای تربیتی معرفی شده که شخصیت اخلاقی فرد را از سطح رفتار ظاهری به عمق التزام درونی ارتقا می‌دهد. این پژوهش با هدف تبیین کارکردهای تربیتی مفهوم تقوا در نظام اخلاقی اسلام، به تحلیل لایه‌های معنایی، تربیتی و کاربردی این مفهوم پرداخته و می‌کوشد نشان دهد که تقوا علاوه بر بُعد اعتقادی و عبادی، ساختاری تربیتی دارد که بر همه ابعاد رشد انسان اثر می‌گذارد. تقوا در ادبیات اسلامی به‌عنوان حالت مراقبت مستمر، خویشتن‌داری آگاهانه و جهت‌گیری الهی در تصمیم‌ها تلقی می‌شود و از این رو در تربیت اخلاقی نقشی اساسی ایفا می‌کند. این حالت، ضمن تنظیم هیجانات، کنترل امیال و هدایت اراده، موجب سامان‌یافتگی درونی و تعادل رفتاری می‌گردد و از فرد شخصیتی مسئول، سنجیده‌کار و حقیقت‌جو می‌سازد. در این میان، سازوکارهای تربیتی تقوا شامل مراقبه، محاسبه، مجاهده با نفس و التزام عملی به ارزش‌های الهی است که هرکدام در فرآیند تربیت اخلاقی آثار عمیقی برجای می‌گذارند. این پژوهش نشان می‌دهد که تقوا نه یک امر صرفاً فردی، بلکه عامل بنیادین شکل‌دهنده اخلاق اجتماعی، عدالت‌محوری، رعایت حقوق دیگران و تقویت حس مسئولیت‌پذیری در سطح جامعه است. افزون بر این، کارکردهای پیشگیرانه تقوا از حیث مهار لغزش‌ها و ایجاد سپر اخلاقی در برابر انحرافات، جایگاه ویژه‌ای در فرآیند رشد انسان دارد. تحلیل یافته‌ها نشان می‌دهد که پیاده‌سازی الگوی تربیتی مبتنی بر تقوا می‌تواند ضمن تقویت هویت معنوی افراد، زمینه‌ساز رشد اخلاقی پایدار و نظام‌مند در جامعه اسلامی گردد. همچنین تقوا به‌عنوان معیار برتر سنجش ارزش‌های اخلاقی، در تربیت دینی نقشی جهت‌دهنده داشته و می‌تواند محور طراحی برنامه‌های تربیتی معاصر قرار گیرد. در نهایت، این مطالعه نتیجه می‌گیرد که مفهوم تقوا با ظرفیت‌های متکثر خود، می‌تواند چارچوبی جامع برای تربیت اخلاقی ارائه دهد و با بازخوانی آن در الگوهای تربیت امروز، می‌توان پیوند میان معنویت، اخلاق و تربیت را احیا و تقویت کرد.

کلمات کلیدی فارسی :
تقوا، تربیت اخلاقی، نظام اخلاقی اسلام، مراقبه، مجاهده نفس