تأثیر آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان بر پرخاشگری، همدلی و کیفیت روابط با همسالان در دانش‌آموزان دوره ابتدایی

دسته بندی موضوعی : برنامه ریزی درسی و آموزشی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 12

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی پژوهش برتر - سال اول شماره دوم - تابستان 1404

نویسندگان :
رقیه فرج وند بدیل
مرضیه اله
امین پور امین پور
عیدی زاده عیدی زاده

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/1462

چکیده فارسی :

مقدمه و بیان مسئله: دوره ابتدایی یکی از حساسترین مراحل تحول عاطفی-اجتماعی کودکان است. در این دوره، کودکان با چالش‌های متعددی در مدیریت هیجان‌های خود، به ویژه خشم، ناکامی و اضطراب مواجه می‌شوند. فقدان مهارت‌های تنظیم هیجان در این سنین نه تنها به بروز رفتارهای پرخاشگرانه و کاهش کیفیت روابط با همسالان منجر می‌شود، بلکه بنیان سلامت روان در بزرگسالی را نیز تهدید می‌کند. با وجود پژوهش‌های متعدد در زمینه اثربخشی برنامه‌های آموزش تنظیم هیجان، شکاف عمیقی در دانش موجود وجود دارد: کمتر پژوهشی به واکاوی عمیق تجارب خود کودکان از این آموزش‌ها و تأثیر آن بر زندگی روزمره آنان پرداخته استیافته‌ها: تحلیل تجارب زیسته شرکت‌کنندگان منجر به شناسایی پنج حیطه اصلی از یافته‌ها شد. در حیطه نخست، دانش‌آموزان پیش از آموزش، خشم را به مثابه «هیولای درون» و «آتشفشان مهارناپذیر» تجربه می‌کردند که ناگهان فوران می‌کرد و آنان را به انجام کارهایی وادار می‌نمود که بعداً پشیمان می‌شدند. اما پس از آموزش، به تدریج توانستند نشانه‌های اولیه خشم در بدن خود را شناسایی کنند، تکنیک‌هایی مانند نفس عمیق، فاصله گرفتن، شمارش معکوس و گفتگوی درونی را به کار گیرند و در نهایت به جای سرکوب خشم یا انفجار، آن را به شیوه‌ای سازنده ابراز نمایند. در حیطه دوم، کودکان همدلی را ابتدا به صورت «دل‌سوزی مبهم» تجربه می‌کردند، اما پس از آموزش، توانایی «خود را جای دیگری گذاشتن»، «خواندن زبان بدن» و «کمک عملی» را پیدا کردند. آنان می‌گفتند حالا می‌توانند بفهمند دوستشان چه احساسی دارد، حتی اگر چیزی نگوید. در حیطه سوم، دانش‌آموزان از «تنهایی در میان جمع» و «طرد شدن توسط همسالان» سخن گفتند. اما پس از آموزش، به تدریج توانستند دعواها را کاهش دهند، دوستی‌های جدید و پایدار ایجاد کنند، در حل تعارض موفق‌تر عمل نمایند و از محبوبیت بیشتری در میان همکلاسی‌ها برخوردار شوند. در حیطه چهارم، کودکان از «اکتساب زبان جدید» برای بیان هیجان‌های خود سخن گفتند. آنان واژگان هیجانی جدیدی مانند «ناامید»، «آشفته»، «دل‌شکسته» و «مضطرب» را آموخته بودند و این توانایی نام‌گذاری هیجان‌ها، به آنان کمک می‌کرد تا هم خود را بهتر بشناسند و هم نیازهای خود را به دیگران منتقل کنند. در حیطه پنجم، دانش‌آموزان از چالش‌ها و موانعی سخن گفتند که در مسیر تثبیت این مهارت‌ها با آن مواجه بودند. مهم‌ترین این موانع شامل «واپس‌روی در شرایط پرتنش»، «فشار همسالان پرخاشگر»، «عدم همراهی والدین» و «تضاد با فرهنگ مدرسه» بود. نتیجه‌گیری: تجربه زیسته دانش‌آموزان نشان می‌دهد که آموزش مهارت‌های تنظیم هیجان، فراتر از انتقال مجموعه‌ای از تکنیک‌های رفتاری، یک «دگردیسی وجودی» در رابطه کودک با خود و دیگران است. کودکانی که زمانی اسیر انفجارهای هیجانی خود بودند، به تدریج به «سوژه‌های خودآگاه» تبدیل می‌شوند که قادر به شناسایی، نام‌گذاری و مدیریت هیجان‌های خود هستند. این تحول نه تنها پرخاشگری را به طرز چشمگیری کاهش می‌دهد، بلکه ظرفیت همدلی و کیفیت روابط با همسالان را به گونه‌ای بنیادین دگرگون می‌سازد. با این حال، پایداری این تغییرات مستلزم همراهی والدین، حمایت معلمان و تغییر در فرهنگ مدرسه است. بر اساس این یافته‌ها، گنجاندن برنامه‌های نظام‌مند آموزش تنظیم هیجان در برنامه درسی رسمی دوره ابتدایی، طراحی بسته‌های آموزشی بومی و متناسب با فرهنگ ایرانی، آموزش والدین و معلمان برای ایفای نقش مؤثر در این فرایند، و ایجاد محیطی حمایتگر در مدرسه برای تمرین و تثبیت این مهارت‌ها، از ضروریات انکارناپذیر نظام آموزشی کشور است.

کلمات کلیدی فارسی :
آموزش تنظیم هیجان، پرخاشگری، همدلی، روابط با همسالان، دوره ابتدایی، پدیدارشناسی، مطالعه کیفی