نقش هوش مصنوعی در استنباط احکام

دسته بندی موضوعی : علوم دینی و الهیات

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 17

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
اولین همایش پژوهش‌های ایرانی اسلامی در جوامع مدرن

نویسندگان :
ایمان غدیری سطح یک حوزه علمیه ی منتظریه گنبد ghadiriiman3@gmail.com

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/4150

چکیده فارسی :

گسترش سریع هوش مصنوعی، به‌ویژه مدل‌های زبانی بزرگ، پرسش‌های تازه‌ای درباره امکان و حدود کاربست این فناوری در علوم اسلامی و به‌طور خاص، فرآیند استنباط احکام شرعی پدید آورده است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، تبیین جایگاه هوش مصنوعی در اجتهاد و تعیین مرز میان نقش ابزاری آن با مقام فاعلیت در استنباط و افتاء است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از مطالعات فقهی، اصولی و پژوهش‌های جدیدِ مرتبط با استدلال حقوقی و خطاهای مدل‌های زبانی انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هوش مصنوعی، به‌رغم توان چشمگیر در گردآوری، بازیابی، دسته‌بندی و تحلیل اولیه داده‌های فقهی، به علت فقدان ملکه اجتهاد، عاملیت اخلاقی، قصد، مسئولیت شرعی و فهم عرفیِ مبتنی بر تجربه زیسته، نمی‌تواند در جایگاه مجتهد یا مفتی قرار گیرد. همچنین، ماهیت آماری مدل‌های زبانی و خطر بروز توهمات متنی و حقوقی، اتکای مستقل به خروجی این سامانه‌ها را در مقام استنباط با چالش جدی مواجه می‌سازد. بر این اساس، پژوهش حاضر به جای الگوی «اجتهاد ماشینی»، الگوی «اجتهاد تقویت‌شده» را پیشنهاد می‌کند. در این الگو، هوش مصنوعی به منزله ابزارِ پشتیبان فقیه در کشف و بازیابی ادله، تنظیم و صورت‌بندی داده‌ها، مقایسه آرا و تحلیل پیامدهای احتمالی به کار می‌رود؛ اما تشخیص حجیت، ارزیابی سند و دلالت، ترجیح ادله، تشخیص موضوع و صدور فتوا همچنان در صلاحیت فقیه جامع‌الشرایط باقی می‌ماند. تحقق این الگو نیازمند شفافیت‌پذیری، راستی‌آزمایی منابع، انطباق با قواعد اصول فقه، نظارت انسانی و تدوین ضوابط اخلاقی و نهادی است. بدین‌سان، هوش مصنوعی می‌تواند به افزایش دقت و سرعت پژوهش‌های فقهی کمک کند، بی‌آنکه اصالت معرفتی و مسئولیت شرعیِ اجتهاد انسانی مخدوش شود.

کلمات کلیدی فارسی :
هوش مصنوعی، استنباط احکام شرعی، اجتهاد تقویت‌شده، فقه امامیه