فرسایش «هنجار بخشش» در پرونده‌های قصاص نفس: مطالعه دلایل عدم گذشت اولیای دم در شهر قم

دسته بندی موضوعی : فقه و حقوق

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 14

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
اولین همایش تخصصی حقوق و ایده پردازی مطالعات حقوقی با حضور رئیس دیوان عالی کشور

نویسندگان :
مهناز صادقیان کارشناسی ارشد حقوق کیفری و جرم شناسی، قم، قم. mahnazsadeghian1375@mail.com

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/3129

چکیده فارسی :

زمینه و هدف: بخشش به عنوان یک هنجار اخلاقی و رفتاری، همواره در نظام‌های دینی و حقوقی جایگاهی رفیع داشته است. با این حال، در پرونده‌های قصاص نفس در ایران، به ویژه در شهر قم به عنوان یک کلان‌شهر مذهبی، شاهد فرسایش تدریجی این هنجار و افزایش چشمگیر موارد عدم گذشت اولیای دم هستیم. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر عدم گذشت اولیای دم در پرونده‌های قصاص نفس شهر قم در سه سطح روانشناختی، اجتماعی-فرهنگی و اقتصادی-حقوقی انجام شده است. روش پژوهش: این پژوهش با رویکردی ترکیبی (کیفی-کتابخانه‌ای) و با بهره‌گیری از منابع معتبر علمی شامل مقالات منتشر شده در پایگاه‌های علمی داخلی (علوی نیا، ۱۴۰۱؛ فرجیها و مرادی، ۱۴۰۲؛ محمودی، ۱۳۹۸؛ میکائیلی منیع و همکاران، ۱۳۹۹؛ موجاویمانا و ذبیحی، ۱۴۰۲؛ امیری و گوهری، ۱۳۹۹؛ آقابابایی و نظری، ۱۴۰۰؛ اکبری و همکاران، ۱۴۰۳) انجام شده است. داده‌ها با روش تحلیل اسنادی و با تأکید بر بافتار محلی شهر قم تحلیل گردید. یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد که پنج دسته عامل اصلی در عدم گذشت اولیای دم نقش دارند: (۱) عوامل روانشناختی شامل خشم انتقام‌جویانه، اختلال استرس پس از سانحه، سوگ سنگین و ویژگی‌های شخصیتی (به ویژه جنسیت مرد)؛ (۲) عوامل اجتماعی شامل فشارهای گروهی و قبیله‌ای، روابط همسایگی انسجام‌یافته در قم و نفوذ هنجارهای جمعی؛ (۳) عوامل اقتصادی-معیشتی شامل ناتوانی مالی در پرداخت تفاضل دیه (اعسار)، از دست رفتن نان‌آور خانواده و نگرانی‌های آینده‌نگرانه؛ (۴) عوامل حقوقی-قضایی شامل پیچیدگی و اطاله دادرسی، ناهماهنگی رویه‌های قضایی و تداخل قوانین؛ (۵) عوامل فرهنگی-مذهبی شامل دوگانگی تفسیرهای فقهی از بخشش، سکوت یا هدایتگری ضعیف علما و روحانیون و تعارض هنجارهای سنتی و مدرن در نسل جدید. نتیجه‌گیری: فرسایش هنجار بخشش در پرونده‌های قصاص نفس قم نتیجه تعامل همزمان پنج دسته فشار درون‌روانی، اجتماعی، اقتصادی، حقوقی و فرهنگی-مذهبی است. مدل «فشار چندلایه بر عدم گذشت» ارائه شده در این پژوهش، چارچوب نظری مناسبی برای درک این پدیده فراهم می‌کند. احیای این هنجار نیازمند بازنگری در سیاست کیفری، نظام‌مند کردن فرایندهای ترمیمی و میانجی‌گری، رفع خلأهای قانونی در مورد اعسار اولیای دم و بهره‌گیری فعال از ظرفیت علما و روحانیون در ترویج فرهنگ صلح و سازش در شهر قم است.

کلمات کلیدی فارسی :
بخشش، قصاص نفس، اولیای دم، عدم گذشت، شهر قم.