تحلیل پیامدهای بلندمدت سیاست امویان در شکل گیری حافظه تاریخی

دسته بندی موضوعی : علوم اجتماعی ، فرهنگی و سیاسی

زبان : فارسی

نوع فایل : PDF

تعداد صفحات : 11

وضعیت : این مقاله توسط هیات داوران پایگاه ایران ژورنال داوری شده است
فصل نامه علمی تخصصی مطالعات علوم جامعه شناختی فرهنگی اجتماعی - سال دوم شماره دوم - تابستان 1405

نویسندگان :
سید محمد حسینی
سید ضیاءالدین موسوی هفتادر

ثبت شده توسط : ایران ژورنال

لینک مستقیم مقاله : https://iran-journals.com/doc/4282

چکیده فارسی :

پژوهش حاضر به بررسی پیامدهای ساختاری و بلندمدت سیاست‌های فرهنگی، تبلیغاتی و امنیتی خلافت اموی بر شکل‌گیری، تثبیت و جهت‌دهی به سنت‌های تاریخ‌نگاری اسلامی در سده‌های پس از فروپاشی این سلسله می‌پردازد. اگرچه حاکمیت فیزیکی امویان در اواسط سده دوم هجری به پایان رسید، اما شالوده‌های معرفتی، مفاهیم کلامی و روایت‌های برساخته‌شده در آن دوران، به مثابه «حافظه‌ی نهادینه‌شده»، زیربنای اصلی متون تاریخ‌نگاری اسلامی در عصر طلایی تمدن اسلامی را پی‌ریزی کرد. مسئله اصلی این مقاله، تبیین فرآیند تبدیل «سیاست‌های مقطعی و ابزاری» خلافت اموی به «اصول روایی و کلامیِ مسلم» در سنت تاریخ‌نگاری اهل‌سنت است.این پژوهش با کاربست نظریه‌های حافظه جمعی و تحلیل گفتمان انتقادی نشان می‌دهد که چگونه دستکاری‌های اولیه امویان در روایت‌های نبوی و اخبار تاریخی، پس از انتقال قدرت به عباسیان، از بین نرفت؛ بلکه در فرآیند تدوین رسمی تاریخ توسط مورخان مسلمان (مانند طبری، بلاذری و ابن‌سعد)، به‌عنوان مواد خام و معتبر بازتولید شد. این امر منجر به شکل‌گیری یک حافظه تاریخی رسمی و غالب گشت که هدف آن مشروعیت‌بخشی به نظمِ مستقر و تلطیف چهره‌ی حاکمیت‌های گذشته بود. در تقابل با این جریان رسمی، یک حافظه تاریخی موازی، مقاومت‌کننده و تا حد زیادی زیرزمینی شکل گرفت که محوریت آن را تبیین سیره علوی و نقد کارکردیِ خلافت تشکیل می‌داد.

یافته‌های این پژوهش بیانگر آن است که این دوپارگی در حافظه جمعی، صرفاً یک تفاوت در قرائت رویدادها نبوده، بلکه به‌مرور زمان به سنگ بنای هویت‌های مذهبی بدل شده است. فرآیند «حافظه‌زدایی» از بنی‌هاشم و «حافظه‌سازی» برای امویان، چنان عمیق بود که حتی مورخان متأخر، ناخواسته در چارچوب‌های معنایی اموی به تحلیل وقایع صدر اسلام پرداخته‌اند. بدین‌سان، آنچه امروز به‌عنوان تاریخ رسمیِ سده‌های نخستین اسلام در متون کلاسیک شناخته می‌شود، متأثر از «مهندسی روایت» اموی است که در سده‌های بعد، «تطبیق» یافته و نهادینه شده است. این مقاله نشان می‌دهد که گسست‌های تاریخیِ ناشی از سیاست‌های اموی، امکان دستیابی به یک روایتِ فراجناحی از صدر اسلام را محدود کرده و فهمِ تاریخیِ مسلمانان را در چرخه‌ای از بازتولیدِ دوگانه (اموی/علوی) گرفتار کرده است. این پژوهش ضمن تحلیل متون، به تبیین نقشِ مفاهیم کلامیِ برآمده از عصر اموی در تثبیتِ این دوپارگی می‌پردازد و راه را برای درکِ تأثیراتِ بلندمدتِ سیاست بر حافظه‌ی مذهبی هموار می‌سازد.

کلمات کلیدی فارسی :
امویان - تاریخ - تحلیل تاریخ - مسلمانان - سیاست های تاریخی